(قپان, کاپان, قابان )

"قابان" به قلعه ای در بخش تاریخی شهر ماکو ، زیر بزرگترین کلاهک سنگی جهان (دژکلاه ، کوه قایا ) میگویند.

این قلعه که تاریخ آن دقیقا مشخص نیست؛ در بافت قدیمی این شهر با دیوارها و برجها و باروهای بلندش دارای بخشهای شاه نشین، حمام و زندان است. چشمه معروف حاجی بولاغی نیز بهمراه دیگر چشمه ها دراین بافت قراردارد.
در منابع تاریخی اهمیت نظامی و استراتژیکی قلعه قپان به کرار در دوره های تاریخی تیموریان سلجوقیان قره قویون لو و صفویان و قاجاریان ذکر شده است.
از حاکمان تاریخی ماکو در دوره های حکومت ارامنه ، عثمانی و صفویان و قاجاری که در این قلعه حکومت می کردند، می توان نورالدین بیگ آتسرونی ، عوض بیگ محمودی ، مصطفی سلطان محمودی ، خانعلی سلطان ایروانی ، مصطفی بیگ بیات ،تیمور پاشا خان را نام برد.
اما به نظر میرسد این قلعه در فرهنگ اساطیری ایران و آذربایجان قدمت دیرینه ای دارد که متن روضه الصفا و گرشاسب نامه موید این است.
داستان محلی اژدهای سنگ شده که جلو اب را به روی مردم می بست و حکومت زنگی دندان گراز ( قابان) که با گرشاسب نبرد کرد از نشانه های اساطیری این قلعه است. ( نام زنگی مار شاید اشاره به زنگی باشد.)
قلعه حکومتی منطقه طبق نظریات تاریخی ( سفرنامه ها و تاریخ های صفویه ) از دو قسمت قلعه بالایی ( قابان ) و قلعه پایینی تشکیل شده بوده است. قلعه بالایی (قابان ) زیر کلاهک قرار داشته که درب ورودی نداشته است تنها راه ورودی به نظر میرسد از طریق تونل های مخفی بوده است.
قلعه پایینی محل زندگی سربازان و نگهداری اموال و احشام و در دوره صفوی بازاری هم انجا بوده,. قلعه پای کوه بارها در اثر سیل های خروشان و زلزله تخریب شده و دوباره بناهای جدید روی ان ساخته شده است.
در زمان حمله شاه عباس قبل از فتح قلعه ، شاه ( قره عین دولت تشیع ) در قره عینی (چالدران ) اقامت کرد. و با نقشه شبانه قزلباش های طایفه قره داغ ،پسک و ماکو را که در اختیار مصطفی سلطان محمودی بود از عوامل دولت رومی (عثمانی) خارج کردند.
قره داغیان اول قلعه پایینی را تصرف کردند و بعد قلعه قبان که مصطفی بیگ انجا مخفی شده بوده است.
می گویند اکثر محمودی ها بعد ان به وان مهاجرت کردند.
( محمودی ها اکرادی بودند که به زبان ترکی نزدیک به عربی و عثمانی تکلم میکردند و تلفظ حرف ک و چ و ج بیشتر با شدت ک تلفظ میکردند و ق و گ را بیشتر به شکل اعراب تلفظ میکردند و ریشه هایی از لهجه محمودی ها را در تکلم روستای پسک نزدیک چالدران و روستاهای خلج و هاسون و قره تپه و بلجک ماکو می توان یافت. مثلا به ملخ در آذری " چچوچچه " و در لهجه پسک و بلجک "ککوککه" تلفظ میشود )
وجه تسمیه قابان
بعضی علاقمندان تاریخ این نام را ناشی از اشتباه در خواندن صحیح متن کتیبه فتح نامه شاه عباس که در دیواره کوه قه یه حک شده است میدانند.
اما اینکه واژه روی کتیبه عیان ،کیان ، قیان ،کپان یا قپان است. جای بحث خود را دارد. و به هر حال در تاریخ معاصر نام قابان یا قپان را به خود گرفته است.
مینورسکی تاریخ شناس روسی در رساله خود با نظر خان های ماکو قابان یا قپان را به گراز وحشی معنی نموده است.
قاپان "اذری " و یا کاپان " عثمانی " و خاپان "اذری اران " را از ریشه خاپالی و کاپالی و فعل کاپاندی یا ضرب المثل خاپان تاپان میتوان به معنای بسته و غیر قابل ورود معنی کرد که منابع ارمنی هم به این معنی اشاره میکند.
در فرهنگ لغت های تاریخی هم به شهری به نام قپان یا قابان اشاره شده است. (قبان . [ ق َب ْ با ] (اِخ ) نام شهری است . (ناظم الاطباء). شهری است به آذربیجان . (منتهی الارب ). این شهر نزدیک تبریز است و میان تبریز و بیلقان واقع شده است . (معجم البلدان ). || شهری است از ارّان و از وی پنبه نیک خیزد. (حدود العالم ). بیلقان شهری تاریخی در شمال ماکو انطرف ارس که با ماکو ۷۰ کیلو متر فاصله داشته است )
ارامنه ای که از ماکو به شهر معدن شوروی سابق در ارمنستان شمال غربی ماکو مهاجرت کردند. نام انجا را به یاد قلعه ماکو کاپان ( قابان ) نامیدند.
نکات قابل توجه ：
# قابان در زبان توركي همان گراز يا خوك وحشي است و در اصطلاح عامه به كسي اطلاق مي‌شود كه ضمن ناداني اقدام به انجام كارهاي خشن و غير قابل قبول مي‌زند
/ ادام ا لیاریوس سیاح المانی به قابان و ماکو اشاره کرده است.
/ در زمان عباس میرزا از اعتراض قپانی ها در تاریخ نام برده شده است.
/ برخی از حکام مغول " قپان " نام داشتند.
/ قپان نام کوهی هم در نخچوان است. که زنگه زور هم گفته میشود.
@shavarshanmaku